Ocena jakości ruchów ogólnych metodą Prechtla

Czym są ruchy ogólne (general movements)

Ruchy ogólne to spontaniczne ruchy całego ciała – rączek, nóżek, szyi i tułowia – które dziecko wykonuje samo z siebie, bez żadnego bodźca z zewnątrz. Pojawiają się już w życiu płodowym i towarzyszą niemowlęciu do mniej więcej 5. miesiąca po terminie porodu. Prawidłowe ruchy ogólne są płynne, zmienne i złożone: każdy wygląda trochę inaczej, ma inną siłę, tempo i kierunek.

Z wiekiem zmienia się ich charakter. Do około 2. miesiąca po terminie porodu widzimy ruchy wiercące (ang. writhing movements). Potem stopniowo zastępują je ruchy niespokojne (ang. fidgety movements) – drobne, ciągłe ruchy szyi, tułowia i kończyn we wszystkich kierunkach. Najczęściej obserwujemy je od ok. 9. do 16.–20. tygodnia po terminie porodu.

Prof. Heinz Prechtl zauważył, że to jakość tych ruchów, a nie tylko ich liczba, dobrze odzwierciedla stan młodego układu nerwowego. Na tej obserwacji oparł metodę, którą dziś stosuje się na całym świecie.

Na czym polega ocena metodą Prechtla

Ocena polega na uważnej obserwacji ruchów dziecka przez certyfikowaną osobę. Patrzę na to, czy ruchy są płynne i zróżnicowane, czy angażują całe ciało i czy odpowiadają wiekowi dziecka. Ocena ma ustalone zasady, dlatego jej wynik nie zależy od tego, „jak dziecko wypadło” danego dnia na kozetce.

Ważne: ocena metodą Prechtla nie jest diagnozą choroby. Pokazuje, czy ruchy dziecka rozwijają się prawidłowo, a jeśli nie – podpowiada, że warto przyjrzeć się maluszkowi uważniej i wcześnie zaplanować wsparcie.

Kiedy wykonać badanie – ważne okno wiekowe

Metoda ma swój czas. Ruchy ogólne można ocenić od urodzenia do około 20. tygodnia po terminie porodu – później zanikają, bo dziecko zaczyna wykonywać ruchy celowe, np. sięgać po zabawki.

Dla kogo: wcześniaki i dzieci z grup ryzyka

Ocenę metodą Prechtla zaleca się niemowlętom, które w okresie okołoporodowym miały problemy zdrowotne. Nie jest to rutynowe badanie przesiewowe wszystkich zdrowych dzieci. W moim gabinecie wykonuję je najczęściej u maluchów, które:

Jak wygląda badanie w moim gabinecie

Wizyta trwa do 45 minut, a rodzic jest obecny przez cały czas. Przebiega w czterech krokach:

1. Rozmowa o dziecku

   Pytam o przebieg ciąży i porodu, tydzień ciąży, w którym dziecko się urodziło, pobyt w szpitalu, sen, karmienie i o to, co Cię niepokoi.

2. Chwila na wyciszenie

   Dajemy maluszkowi czas, by poczuł się swobodnie. Rozbieramy go do body lub pieluszki i układamy na plecach na macie.

3. Obserwacja ruchów

   Przez kilka minut obserwuję dziecko, gdy nie śpi, nie płacze i jest spokojne. W tym czasie nie zagadujemy go i nie dajemy zabawek ani smoczka, żeby ruchy były naprawdę spontaniczne.

4. Omówienie i plan

   Analizuję ruchy dziecka, oceniam też ogólny rozwój ruchowy i napięcie mięśniowe dziecka. Omawiam z Tobą wynik i ustalamy, co dalej: obserwacja, kontrola czy terapia.

Jak przygotować dziecko do badania

Ruchy ogólne widać najlepiej wtedy, gdy dziecko jest wyspane, najedzone i zadowolone. Ruchy niespokojne znikają, gdy maluch marudzi, płacze, jest śpiący albo śpi. Kilka prostych wskazówek:

Czy ocena metodą Prechtla jest bezpieczna?

Tak. To badanie nieinwazyjne – polega wyłącznie na obserwacji dziecka, które leży swobodnie na plecach. Nie boli, nie wymaga żadnych przygotowań medycznych ani leków, a rodzic jest cały czas przy dziecku.

Co dalej po badaniu

Wynik zawsze omawiam z rodzicami spokojnie i konkretnie. W zależności od tego, co pokaże badanie, proponuję jeden z kierunków:

Metoda Prechtla w badaniach i praktyce

Ocena ruchów ogólnych jest jednym z najlepiej opisanych w literaturze naukowej narzędzi wczesnej oceny niemowląt. Kilka przykładów publikacji:

• Przegląd badań u dzieci z grup ryzyka. W przeglądzie systematycznym 19 badań z udziałem wcześniaków i dzieci z niską masą urodzeniową (Bosanquet i wsp., 2013) ocena ruchów ogólnych miała najsilniejsze dowody trafności w przewidywaniu mózgowego porażenia dziecięcego: czułość wyniosła 98%, a swoistość 91%.
• Międzynarodowe zalecenia. Zespół ekspertów z wielu krajów (Novak i wsp., 2017) wymienił ocenę jakości ruchów ogólnych metodą Prechtla wśród najbardziej wartościowych narzędzi wczesnego rozpoznawania ryzyka przed ukończeniem 5. miesiąca wieku korygowanego i zalecił, by po wykryciu ryzyka szybko kierować dziecko na wczesną interwencję.
• Wcześniaki obserwowane do 2. roku życia. W badaniu 160 wcześniaków (Zlatanovic i wsp., 2022) ruchy oceniano trzykrotnie w pierwszych miesiącach życia, a rozwój neurologiczny w wieku 24 miesięcy. Wszystkie dzieci z prawidłowymi ruchami ogólnymi w okresie noworodkowym i niemowlęcym rozwijały się w wieku 2 lat prawidłowo.
• Ruchy niespokojne. Przegląd autorstwa Christy Einspieler i wsp. (2016), wieloletniej współpracowniczki prof. Prechtla, opisuje ruchy niespokojne jako drobne w wyglądzie, ale bardzo cenne dla oceny rozwoju układu nerwowego. Podkreśla też, że badanie jest nieinwazyjne i niekłopotliwe dla dziecka.

Ocena Prechtla a terapia metodą Vojty i NDT-Bobath

Metoda Prechtla służy wyłącznie do oceny – nie jest terapią. Polega na obserwacji spontanicznych ruchów, bez dotykania dziecka. Metoda Vojty i NDT-Bobath to z kolei metody terapii, w których aktywnie pracuję z dzieckiem i uczę rodziców ćwiczeń oraz pielęgnacji.

W praktyce te podejścia się uzupełniają. Ocena Prechtla pomaga wcześnie zauważyć, które dziecko potrzebuje wsparcia, a terapię dobieram na podstawie wyniku oceny ruchów ogólnych, badania fizjoterapeutycznego i potrzeb rodziny. Mam certyfikaty wszystkich trzech metod, więc ocenę i ewentualną terapię prowadzi jedna osoba, która zna dziecko od pierwszej wizyty.